Türkçeyi Doğru Kullanmak – Bitişik ve Ayrı Yazılan Kelimeleri Biliyor muydunuz?

Türkçeyi Doğru Kullanmak – Sosyal medyada veya yazılı basındaki bir kısım yazarların cümle içinde bitişik ve ayrı yazılan kelimeleri bilmemelerinden kaynaklanan yanlış yazım nedeniyle komik duruma düştüklerini üzülerek izliyorum. Sanırım kafalarına göre yazıyorlar. Oysa bir dilin ses, biçim ve cümle yapısını inceleyip, kurallarını belirleyen ve adına “dilbilgisi” denilen bilim dalı ne güne duruyor?

Bu yazarların neden biraz araştırma yaparak, bitişik ve ayrı yazılan kelimeleri bulup da yazılarını düzeltme yoluna gitmemelerine şaşırıyorum.

Neden Türkçeyi doğru kullanma konusunda ihmalkar davranıyorlar?

Neyse ki Yeni Eğitim Dergisi olarak, dilbilgisi yazım kuralları konusunda doğru Türkçe ile doğru iletişim kurarak; hikâyecilere, romancılara veya günlük köşe yazan herkese yardımcı olmak gibi bir huyumuz var.

Bu yazıda da ortaokuldan itibaren derslerde ve hayatımızın her alanında karşımıza çıkan bitişik ve ayrı yazılması gereken kelimeler, büyük önem arz ederken, sıklıkla karıştırılan bu kelimelere önemli açıklamalar getireceğiz.

İşte başlıyoruz!

  1. Şey sözcüğü daima ayrı yazılır: her şey, bir şey, herhangi bir şey.
  2. Herhangi, herhâlde (galiba, sanırım), herkes sözcüklerinin dışında kullanılan her belgisiz sıfatı daima ayrı yazılır: her şey, her bir, her biri, her gün, her zaman, her türlü, her yer, her an…
  3. Bir kelimesinin ayrı yazıldığı örnekler: bire bir, bir takım, her biri, bir gün, herhangi bir, bir an, ikide bir, bir türlü, bir zamanlar…
  4. Bir kelimesinin bitişik yazıldığı örnekler: birkaç, birçoğu, biraz, hiçbir, birbiri, birdenbire, birtakım (bazı), birebir (etkili), binbir (çeşit)…
  5. Oyun adları bitişik yazılır: dokuztaş, üçayak, beştaş, birdirbir…
  6. Ara yönleri belirten kelimeler bitişik yazılır: güneydoğu, kuzeybatı…
  7. Ev kelimesiyle yapılan birleşik kelimeler bitişik yazılır (konut anlamına gelmiyorsa): Aşevi, bakımevi, gözlemevi, öğretmenevi, orduevi, yayınevi, kitabevi…
  8. Ağa, baba, bey, efendi, hanım, nine vb. sözcüklerle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır: ağababa, ağabey, beyefendi, hanımefendi, hacıağa, anneanne, büyükanne, babaanne, büyükbaba, kayınbaba, kayınvalide
  9. Sever, perver, perest, zade, zede, şinas, name, hane kelimelerinin sona geldiği sözcükler bitişik yazılır: Sanatsever, vatansever, hayalperest, beyzade, depremzede, kadirşinas, beyanname, yemekhane, seyahatname…
  10. Saçma sapan, derme çatma, karman çorman sözleri ayrı yazılırken karmakarışık, paramparça, darmadağın, darmaduman sözleri bitişik yazılır.
  11. Baş sıfatının oluşturduğu tamlamalar bitişik yazılır: başöğretmen, başaktör, başpehlivan…
  12. Farsça kurala göre yapılan sözcükler bitişik yazılır: Darıdünya, gayrimenkul, gayrimeşru, Kuvayımilliye, Misakımilli, hamdüsena, tecahülüarif, hüsnütalil, aklıselim, Servetifünun, Fecriati, ehlibeyit,
  13. Arapça kurala göre oluşturulan sözcükler bitişik yazılır: darülfünun, fevkalade, şeyhülislam, aleykümselam, fenafillah, hıfzıssıhha, bismillah, inşallah…
  14. Kanunda bitişik yazılan kelimeler: İçişleri, Dışişleri, Genelkurmay, Yükseköğretim, Açıköğretim Fakültesi, Başkent Üniversitesi…
  15. Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan ve hastalık adları bitişik yazılır: Akağaç, alacamenekşe, yeşilbiber, sarıçiçek, alabalık, alageyik, bozayı, karadut, bozkurt…
  16. Özveri, özveren, özdeyiş, özbeöz, özsever, özbeslenen, özerk, özişler hariç öz kelimesi ile birleşen kelimeler ayrı yazılır: öz güven, öz denetim, öz eleştiri, öz kaynak, öz kardeş, öz geçmiş…
  17. Bilgi, bilim sözcükleri ayrı yazılır: toplum bilim, dil bilgisi, ses bilgisi…
  18. Öngörmek, öngörü, önsezi, önayak kelimeleri dışında ön sözcüğü ayrı yazılır: ön ad, ön bilgi, ön ek, ön izleme, ön söz, ön ödeme, ön yargı, ön lisans…
  19. Bir zümrenin başı anlamında gelen başı sözcüğü bitişik yazılır: ustabaşı, aşçıbaşı, elebaşı, çetebaşı…

Parolamız, Türkçeyi doğru kullanmak… Şimdilik Hoşça kalın!

 

Yazar: Elif Tümer – Yeni Eğitim Dergisi 

Türkçe, Edebiyat ve Dilbilgisi Alanı Sayfa Editörü – www.yeniegitimdergisi.com

Bir Cevap Yazın Cevabı iptal et